Agios Yannis Kilisesi

Agios Yannis Kilisesi, Cunda (Alibey) Adası’nın merkezinde, “Âşıklar Tepesi” olarak anılan mevkide bulunmaktadır. Adanın çevreye hâkim konumdaki ve her taraftan denizi gören tepesi üzerindeki kilise, küçük boyutlarından ötürü “Agios Yannis Şapeli” olarak da bilinmektedir. Taksiyarhis ve Agia Triayda ile beraber günümüzde Namık Kemal Mahallesi sınırları içerisinde kalan tarihi Cunda yerleşiminin ayakta kalmayı başarmış üç kilisesinden biridir. Buranın günümüze kadar gelmeyi başaramamış diğer kiliseleri ise Panayia, Agios Pandeleimonos, Agios Nikolaos ve Agios Dimitrios şeklindedir.

Patrik Teodosios döneminde (1769-1773) İstanbul merkezli Rum Ortodoks Patrikhanesi’ne bağlanan manastırın bir parçası olan kilise büyük ihtimalle hemen yakınında kalan harap haldeki Agia Triayda Kilisesi ile bir bütünlük teşkil etmekteydi. 1850’de inşa edilmiş olan bu yapının kuzeybatısında bulunan Agios Yannis Kilisesi, ilgili manastırın bir diğer önemli parçası olmasına karşın sivri kemerli pencereleri sebebiyle daha geç bir döneme ait olup muhtemelen 19. yüzyıl sonlarında inşa edilmiş olmalıdır. Yine de yapının inşa yılı tam olarak bilinmemekle birlikte kullanılan malzeme ve uslup Ayvalık’ta 1800lü yılların sonu ile 1900lü yılların başında inşa edilmiş eserlere büyük benzerlik göstermektedir. Kilise, isminden de anlaşılacağı üzere ‘Vaftizci Yahya’ olarak bilinen ünlü azize atfedilmiştir. Bütünüyle taştan inşa edilmiş kilisenin taşıyıcı sistemi kaba yontu taştan iken mimari detay ve süslemeleri meşhur sarımsak taşından ince işçilikler barındırmaktadır.

Manastırdaki kitaplığın 1835 yılından itibaren zenginleşmeye başlayıp dini kitaplara ek olarak 17-18. yüzyıl kilise hukuku hakkındaki yayınlara da ev sahipliği yaptığı bilinmektedir. Kilisenin hemen batısında bulunan ve büyük bir olasılıkla manastıra gelir sağlaması için vakfedilmiş un değirmeni ise Ayvalık’taki diğer değirmenlerle beraber 19. yüzyıl başlarından kalma olmalıdır. İrili ufaklı taşlardan inşa edilmiş bu yel değirmeni bir zamanlar ada sakinlerine un sağlamaktaydı.

Fransız fotoğraf sanatçısı Jean D. Contaxis’nin meşhur Ayvalık (Aïvaly) ve Cunda (Mosconissi) panoramalarının birinde kilise uzaktan da olsa seçilebilmekte, küçük boyutlarına karşın önemli konumu sebebiyle tarihi kent dokusu içerisinde daha sonradan yıkılan Panayia Kilisesi’yle beraber ön plana çıkmaktadır. Kartpostallar üzerinde yer almış bu panoramalar mevcut posta damgalarından hareketle 1900lerin sonu ile 1910ların başında hazırlanmış olmalıdır.

Doğu-batı yönünde uzanan kilisenin girişi yan cephesinden olup burada biri küçük olmak üzere üç penceresi bulunmaktadır. Girişi bu şekilde yandan olan bir diğer kilise Ayvalık tarihi kent merkezinin kuzeyindeki Portaitissa Kilisesi olup genel mimarisi itibariyle de bu yapıya benzerlik göstermektedir. Agios Yannis Kilisesi’nin apsisi Ortodoks kiliselerinde uygulandığı üzere doğuya bakmaktadır. Kuzey cephesinde ise ikinci bir giriş kapısı ile iki penceresi daha bulunmaktadır. Batı cephesi sağır duvar şeklinde olup yel değirmenine bakmaktadır. Giriş ve pencerelerin tamamı sivri kemerlere sahiptir. Yapının doğu ve batı cepheleri arasında arazinin eğiminden kaynaklanan bir kot farkı mevcuttur. Bu eğim kilisenin girişine yönelik değerlendirilmiş ve yapıya yaklaşılırken daha heybetli görünmesi sağlanmıştır. Çatı saçağında ve üçgen alınlık çevresinde iki sıralı yalın bir kuşak olan kilisenin çatı köşelerinde Antik Yunan tapınaklarında rastlanan ve bitkisel motifli akroter süslemeleri yer almaktadır.

Kilisenin içi tek mekandan oluşmakta olup üzeri çatı içerisine yerleştirilmiş tuğladan bir tonozla örtülüdür. Küçük boyutlarından ötürü yan apsisleri niş şeklinde olan yapının bu kısmında ortadaki apsiste Meryem Ana ve çocuk Hz. İsa, yanlarda ise azizlerden Yorgi (solda) ve Yahya (sağda) freskleri vardır. Buna ek olarak daha küçük boyutlarda diğer azizler de yine apsise nakşedilmiştir. Kilise hiç camiye çevrilmemesine karşın son restorasyonu esnasında içerisine İslam’daki bazı kutsal isimleri taşıyan dairesel levhalar yerleştirilmiş, böylece herkesin uhrevi bir hava soluyabileceği bir ambiyans sağlanmış, kitaplık olan mevcut fonksiyonuyla birlikte ele alındığında ise özgün bir sentez ortaya çıkmıştır.

1923’te gerçekleşen mübadele sonrası kilise ve yel değirmeni işlevsiz kalmış; bakımsızlıktan, doğal afetlerden ve insan kaynaklı tahribatlardan ötürü zamanla harap olmuştur. Üstü kiremitle örtülü olan kilisenin özellikle de gergi demirleri kesilince 1944 depreminde tavanı çökmüş ve hemen yanında bulunan değirmeni tamamen yıkılmıştır.2000lerin ortalarında gerçekleşen kapsamlı restorasyon ve rekonstrüksiyon işlemleri sonucu yalnızca beden duvarları kalmış kilise kayda değer biçimde yenilenmiş, temelden ibaret yel değirmeni ise özgün mimarisine uygun biçimde baştan inşa edilmiştir. Bu yapılar günümüzde 2007’den beri kitaplık (Sevim & Necdet Kent Kitaplığı) ve kafeterya olarak hizmet vermekte, Cunda ve Ege’nin muhteşem manzarasını ziyaretçilere tarih ve mimariyle birlikte sunmaktadır. Bu bağlamda sahip olduğu tarihi ile uyumlu bir yeni görünüme kavuşan kilise adaya tekrardan kazandırılmıştır.

Rahmi M. Koç Müzecilik ve Kültür Vakfı bünyesinde hizmet veren kitaplığa; ilerleyen yaşı nedeni ile göz sağlığı bozulan, “Göremediğime değil, okuyamadığıma üzülüyorum.” diyen Emekli Büyükelçi Necdet H. Kent’in ve eşinin ismi verilmiştir. Necdet H. Kent’in oğlu Muhtar Kent, merhum babasından kalma bin üç yüzü aşkın kitabı bu kitaplığa bağışlamıştır.

Şekil 1: Jean D. Contaxis’nin meşhur panoramalarından birinde Agios Yannis Kilisesi küçük boyutlarına karşın tepenin üzerinde görülebilmektedir.

Şekil 2 & 3: Kilisenin kuzey cephesi 2007’de tamamlanan restorasyondan önce ve sonra.

Şekil 4 & 5: Kilisenin güney cephesi 2007’de tamamlanan restorasyondan önce ve sonra.

Şekil 6: Kilisenin içi, apsis yönü.

Şekil 7: Kilisenin içi, giriş yönü.

KAYNAKLAR

http://arkeodenemeler.blogspot.co.uk/2012/06/cunda-agios-yannis-sapeli-balikesir.html

http://www.cundadan.com/agiosyanniskilisesi.html

http://www.cundadan.com/kiliseler.html

http://www.rmk-museum.org.tr/cunda/index.htm

http://www.sabah.com.tr/kultur_sanat/edebiyat/2009/08/19/agios_yannis_kilisesi

CEVAP VER

Please enter your comment!
Please enter your name here